Kỹ năng nghe đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình học tiếng Anh. Do đó, người học cần phải có những phương pháp học phù hợp để có thể luyện nghe hiệu quả. Bài viết dưới đây The IELTS Workshop sẽ giới thiệu về Phương pháp top-down và Bottom-up trong luyện nghe tiếng Anh cũng như cách ứng dụng để cải thiện khả năng nghe.
1. Phương pháp Top-down và Bottom-up là gì?
1.1. Phương pháp Top-down là gì?
Theo nhà nghiên cứu Jack C. Richards, phương pháp Top-down (nghe từ trên xuống) là quá trình nghe mà người học sử dụng kiến thức nền và vốn từ vựng sẵn có để nắm bắt nội dung tổng quát của bài nghe
Để hiểu được tổng quan nội dung bài nghe, bạn cần nắm được:
- Context: Ngữ cảnh, hoàn cảnh giao tiếp hoặc chủ đề chung của bài nói.
- Co-text: Các từ xuất hiện trước hoặc sau một từ cụ thể trong đoạn nghe, giúp người học định hình và xác định được ý nghĩa chính xác của từ đó trong câu.
Vậy kiến thức nền (background knowledge) là những topic quen thuộc mà người nghe biết thông qua sách vở, báo chí, đài mạng, TV, Internet. Điều này đòi hỏi người học vận dụng tư duy logic và kiến thức xã hội có sẵn để xử lý thông tin. Do đó, phương pháp Top-down phù hợp với người học ở trình độ B1 (4.0 IELTS) trở lên.
Các ví dụ về các hoạt động nghe Top-down phổ biến:
- Sắp xếp một loạt tranh ảnh hoặc chuỗi sự kiện theo thứ tự
- Lắng nghe các cuộc hội thoại và xác định nơi chúng diễn ra
- Đọc thông tin về một chủ đề rồi lắng nghe để tìm xem có điểm giống nhau nào được đề cập hay không, hoặc suy ra các mối quan hệ giữa những người liên quan.
Để hiểu hơn về phương pháp Top-down hãy cùng phân tích đoạn văn sau:
“For many environmentalists, the world is getting worse. They have developed a hit list of our primary fears: that natural resources are running out, that the population is ever growing, leaving less and less to eat, that species are becoming extinct in vast numbers, and that the planet’s air and water are becoming ever more polluted.”
Các từ được in đậm ở trên là những từ khóa quan trọng mang thông tin giúp người nghe xác định được đối tượng mà bài đang nhắc tới. Cụ thể:
- environmentalist (n): nhà bảo vệ môi trường
- natural resources: tài nguyên thiên nhiên
- run out (pr.v): cạn kiệt
- species (n): các loài
- the planet’s air: không khí của hành tinh
- water (n): nguồn nước
- polluted (v): bị ô nhiễm
→ Đây đều là các từ có liên quan đến chủ đề môi trường.
Với phương pháp này, người nghe không bắt buộc phải nghe hiểu từng từ một trong bài nghe mà vẫn nắm bắt được một phần thông điệp được nhắc tới.
Nếu bạn là người mới bắt đầu luyện kĩ năng nghe, bạn có thể tham khảo thêm phương pháp nghe thụ động (Passive Listening).
1.2. Phương pháp Bottom-up là gì?
Bottom-up (nghe từ dưới lên) cần người học phải nghe hiểu được những đơn vị thông tin nhỏ nhất. Chẳng hạn như nhận diện các âm, phân biệt từ vựng, phát hiện những cấu trúc ngữ pháp từ đó dẫn tới thành quả cuối cùng của quá trình nghe là hiểu được ý nghĩa của cả câu.
Để thực hiện phương pháp này, người học cần rèn luyện chuyên sâu ba mảng kiến thức nền tảng gồm: từ vựng, ngữ pháp và âm học.
Phương pháp này phù hợp với ai và tài liệu nào?
- Về tài liệu nghe: Phương pháp Bottom-up phù hợp nhất với các bài nghe ngắn, có tốc độ nói chậm hoặc các đoạn hội thoại ngắn từ một đến hai dòng. Việc nghe từ dưới lên giúp người học tập trung hoàn toàn vào việc nhận diện chính xác âm thanh và từ vựng của các bài nói nhanh mà không bị quá tải thông tin.
- Về đối tượng: Phương pháp này phù hợp với người mới học nghe vì lúc này người học bị giới hạn bởi khả năng ngôn ngữ ít ỏi, nên họ gần như không tự động xử lý được những thông tin mình đang nghe.
Ví dụ:
Xét câu văn “Tomorrow, my family will arrive in Ha Noi to visit my grandparents”.
Quá trình nghe và giải mã theo phương pháp Bottom-up sẽ diễn ra theo trình tự các bước như sau:
- Người nghe tiếp nhận các luồng âm thanh của từng từ đơn lẻ như tomorrow, my, family, arrive.
- Người học phân tích ý nghĩa của các âm đã nghe được để phân biệt chúng với các từ có phát âm tương tự trong hệ thống từ vựng.
- Bộ não nhận diện ký âm /ˈfæm.əl.i/ là danh từ mang nghĩa là gia đình.
- Quá trình giải mã liên tục này diễn ra cho đến khi người học hiểu được toàn bộ nội dung của bài nghe.
2. Cách áp dụng phương pháp nghe Top-down và Bottom-up trong Listening
Trong quá trình ôn luyện, người học không nên áp dụng đơn lẻ một phương pháp cố định. Việc kết hợp linh hoạt giữa Top-down và Bottom-up (được gọi là mô hình tương tác – Interactive Model) là giải pháp tối ưu để nâng cao năng lực nghe hiểu.
Quy trình áp dụng phối hợp hai phương pháp này diễn ra theo ba giai đoạn cụ thể hằng ngày:
- Giai đoạn 1 (Áp dụng Top-down): Trước khi bắt đầu nghe, người học sử dụng kiến thức nền và từ vựng sẵn có về chủ đề để dự đoán nội dung, bối cảnh cuộc thoại và các từ khóa quan trọng có khả năng xuất hiện.
- Giai đoạn 2 (Áp dụng Bottom-up): Khi tệp âm thanh bắt đầu phát, người nghe tập trung giải mã các tín hiệu âm thanh chi tiết hằng ngày. Quá trình này giúp nhận diện chính xác từ vựng, các cấu trúc ngữ pháp và phân biệt rõ các âm đuôi nhỏ nhất.
- Giai đoạn 3 (Sự tương tác ngược): Nếu gặp phải một từ vựng mới hoặc không nghe rõ âm thanh, người học lập tức chuyển hướng sử dụng phương pháp Top-down. Người nghe sẽ dự đoán nghĩa của từ đó dựa trên ngữ cảnh và các từ xung quanh để giữ mạch nghe hiểu liên tục.
Lưu ý dành cho người mới bắt đầu luyện nghe: Đối với người mới bắt đầu luyện nghe tiếng Anh, việc áp dụng ngay lập tức phương pháp Top-down thường gặp nhiều trở ngại do vốn từ vựng và kiến thức nền còn hạn chế. Để giải quyết vấn đề này, người học nên bắt đầu bằng phương pháp luyện nghe chép chính tả (Dictation). Đây là hình thức luyện tập Bottom-up chuyên sâu, giúp người học xây dựng nền tảng ngữ âm vững chắc trước khi tiến hành phối hợp hai phương pháp trên.
Xem thêm: Phương pháp luyện nghe IELTS tại nhà tăng band từ 3.5 lên 8.0
3. Cách rèn luyện phương pháp Top-down và Bottom-up tại nhà
3.1. Phương pháp Top-down
Phương pháp này sẽ phù hợp hơn cho người có trình độ trung cấp và cao cấp. Người nghe có thể rèn luyện thông qua các dạng bài bài tập:
- Tóm tắt lại bài nghe (Summarise)
- Sắp xếp sự kiện/ hình ảnh theo đúng trật tự (Put events/ pictures in order)
- Đoán nội dung bài nghe (Guess the main idea of the listening tape)
- Xác định chủ đề bài nghe (Identify the topic of the listening tape)
- Trả lời câu hỏi (Answer the questions)
3.2. Phương pháp Bottom-up
Nghe bài nghe hoặc đọc nó một lần. Sau đó, người nghe hãy ghi lại tất cả những từ có thể nhớ – điều này nên được thực hiện tập trung vào những từ khóa và không cần cố gắng nhớ nguyên văn mọi thứ. Sau đó xây dựng lại đoạn văn từ các từ nghe được càng nhiều càng tốt.
Phương pháp này phù hợp với người mới học nghe vì lúc này người học bị giới hạn bởi khả năng ngôn ngữ ít ỏi, nên họ gần như không tự động xử lý được những thông tin mình đang nghe.
Người nghe có thể rèn luyện thông qua các dạng bài bài tập
- Hoàn thành câu (Complete sentences)
- Điền vào chỗ trống (Fill in the blank)
- Chọn đáp án đúng (Multiple choice)
- Tìm lỗi sai (Find mistakes)
- Điền thông tin vào bảng (Fill in the table)
- Hoàn thành đoạn hội thoại (Complete a dialogue)
- Xác định vị trí, địa điểm trên bản đồ/ biểu đồ (Label a map/diagram)
Xem thêm: Tổng hợp các dạng bài IELTS Listening và hướng dẫn cách làm
Tạm kết
Trên đây The IELTS Workshop đã cung cấp 2 phương pháp top-down và Bottom-up trong luyện nghe tiếng Anh. Việc lắng nghe thành công hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp hai phương pháp nghe này. Khi người nghe kết hợp phương pháp Top-down và Bottom-up hiệu quả, khả năng sẽ được cải thiện hơn trong các tình huống thực tế.
Để nắm vững hơn về bài thi IELTS Listening cũng như các phương pháp làm bài Listening đạt điểm cao, tham khảo ngay khóa học Junior của The IELTS Workshop.
